Ιανουάριος 1923

Ιανουάριος 1923

1._ Ήλθαν δύο εξ Ούζης και ως πρωτοχρονιάτικο δώρο μας έφεραν όλους επιστολάς εκ Τραπεζούντος από τας οικογενείας και συγγενείς μας. Ο Θεόδωρος μας γράφει από την φυλακήν ότι είναι καλά. Όλα τα παιδιά πήραν γράμματα και τους γράφουν να κατέβουν και να φύγουν μαζύ, να μη περιμένουν εμάς.

3._ Ήλθαν και δύο από Γαλίαναν και αυτοί μας έφεραν γράμματα, ο Μιλτιάδης μας γράφει ότι να μην κουνηθείτε από το μέρος σας και να περιμένετε λίγο ακόμη, θα κλείση ειρήνη και μετά.

4._ Έφυγαν διά Τραπεζούντα ο Γεώργιος Πηλείδης, Ιωάννης Σωτηρόπουλος και Πολυχρόνιος Σπυριδόπουλος.

5._ Ήλθαν τα παιδιά από Ούζην και μαζύ μ' αυτούς και ο Γιουσούφ Ζαλούμογλου.

6._ Επειδή ο Αλής άνοιξε το άσπρο πάπλωμα κατέβημεν εκεί να μάθωμεν νέα.

9._ Ο Ι. Ξανθόπουλος έφυγε διά Γαλίαναν.

11._ Πήγαμε μερικοί εις Ούζην και κατεβήκαμε εις Μεσοχώρι όπου εμάθαμε ότι ο Γεώργιος Πηλείδης και οι σύντροφοί του συνελύφθησαν καθ' οδόν. Και επειδή ο καιρός χάλασε και χιονίζει πολύ εμείναμε εις Ούζην εις την Μέζιρεν του Ιμάμ μαζύ του.

18._ Εστείλαμε εις Τραπεζούντα τον Θεόδωρον Καλαϊτσίδην και Αναστάσιον Πιστοφίδην μαζύ με τον Ιμάμ να τους συνοδεύση.

20._ Ήλθε ο Ιμάμ φέρων μαζύ του και τον Νικόλαον Τοπαλίδην όστις κατέβη από το Χουνούζ και ήλθε εδώ να φύγη μαζύ μας εις Σάντα διότι είχε μερικά λεφτά κρυμμένα διά να τα πάρη. Και επειδή έριξε πολύ χιόνι και δεν μπορούσαμε να γυρίσωμε πίσω από Ουζούν Κομαρλούκ αναγκασθήκαμε

22._ Το βράδυ να φύγωμε διά Σάντα από τον δρόμον της Σίμωναςκαι αναμεταξύ των Τουρκικών χωριών. Και όλην την νύκτα βαδίζοντες εφθάσαμε εις Χαρατσιάντων όπου εις ένα σπίτι βρίκαμε μεγάλην πυράν αναμένην και επέσαμε και κοιμηθήκαμε. Ήσαν εκεί μερικοί σύντροφοί μας οίτοινες εμείς μόλις ήλθαμε εις Ξυραντήρια επιροβολίσαμε τρείς και αυτοί νομίσαντες ότι είμεθα Τούρκοι διότι εκείθεν δεν μας περίμεναν και πήγαν στο λημέρι μας.

23._ Ανέβημεν και ημείς εις το λημέρι. Κατ' αυτάς επειδή δεν φανήκαμε πουθενά και επειδή έφευγαν και διά την Ελλάδα οι γύρω Τούρκοι ενόμησαν ότι φύγαμε και ημείς και άρχισαν να έρχονται πάλιν στα χωριά και μάλιστα διεδώθη ότι θα έλθουν να κατοικίσουν εκεί. Μόλις όμως άκουσαν κάτι πυροβολισμούς δικούς μας πιά δεν πάτησαν.

26._ Ήλθε ο Αλής εις το λημέρι μας και μας επεσκέφθη. Και λέγει ότι καθημερινώς οι Τούρκοι στα χωριά συνεδριάζουν και να αποφασίσουν να μαζεύονται πολλοί να έλθουν να μας διώξουν και να κατοικίσουν την Σάντα αλλά πάλιν δεν τολμούν.

27._ Ήλθε πάλιν ο Αλής με τα κορίτσια του μαζύ και τας φορτώσαμε καβουρμάδες και άλλα και πήγαν πίσω.

28._ Πήγα με τον Τοπαλίδην μαζύ στο χωριό να γυρέψη τα λεφτά του και την επομένην γυρίσαμε στο λημέρι.

Φεβρουάριος 1923

Φεβρουάριος 1923

1._ Πήγαν τα παιδιά στο χωριό διά να αλέσουν και να ζυμώσουν.

7._ Ήλθαν από το χωριό αλλά εις τον δρόμον τους έτυχε φοβερό δυστύχημα.
Λίγο πριν φθάσουν εις το παρχάρι Τσιαρτακλή φορτωμένοι ψωμιά. Ο Ευκλείδης ήρχετο εμπρός και τρείς τον ακολουθούσαν μόλις πέρασε την λαγκαδιά κόβοντας το χιόνι αμέσως από το βουνό κατέβηκε μεγάλη χιονοστιβάδα και ο μεν Ευκλείδης πρόλαβε και έφυγε, ο δε Φίλιππος Κουρτίδης, ο Παναγιώτης Γραντσάς και Χαράλαμπος Αρταγανίδης μαζύ με την χιονοστιβάδαν έμειναν άφαντοι διότι κατέβη μέχρι κάτω στο δάσος απόστασις ενός χιλιομέτρου και πλέον, πεσόντες από υψηλούς βράχους.Και ο μεν Φίλιππος και Παναγιώτης ευρέθησαν αμέσως στην άκρην της χιονοστιβάδος μαζύ με τα ψωμιά, ο δε Χαράλαμπος έγεινε άφαντος μείνας κάτω στα χιόνια. Αμέσως κατέβησαν όλοι κάτω στο τέλος της χιονοστιβάδος και έπιασαν γραμμή όλοι και ανέβεναν προς τα απάνω συνάμα ακροαζόμενοι. Διότι είχαμε ακούσει πολλές φορές ότι σε τέτοιεες περιστάσεις ο μένων κάτω στο χιόνι επειδή δεν μπορεί να αναπνεύση αυκόλως γογγίζει και ακριβώς εις ένα σημείον ακριβώς στο μέσον της χιονοστιβάδος ο Ευκλείδης σταμάτησε και φώναξε εδώ όλοι, εδώ βρίσκεται και ακούγουν τα γογγυτά του Χαράλαμπου δεν χάνουν καιρόν με τα χέρια σκάβουν το χιόνι και σε ένα μέτρο βάθος διακρίνουν το πόδι του ενώ το κεφάλι του εβρίσκετο προς τα κάτω. Για μία στιγμή ελογαρίασαν να τον αφήσουν εκεί διότι ασφαλώς θα είχε κάτι σπασμένο και θα υπέφερε περισσότερον αλλά η συνήδησις δεν επιτρέπει σε παρόμοιες περιστάσεις και σκάβουν έως ότου τον έβγαλαν εν λυποθυμία ευρισκόμενον και άρχισαν να τον κάνουν εντριβές και τεχνιτήν αναπνοήν. Οπότε σηκόνετε απάνω και ζητά να του δώσουν ένα τσιγάρο αλλά ασυνεσθήτως διότι όταν εγέλασαν αυτοί αυτός του φάνη περίεργον και τους αρωτά γιατί να γελούνε τι το περίεργον βλέπουν. Τέλος μετά τινα λεφτά συνήλθε και φορτοθέντες έφεραν αυτόν εις το λημέρι μόνον που το όπλον του έμεινε κάπου στα χιόνια ο ίδιος όμως δεν έπαθε απολύτως τίποτε μόνον μία γραντζουνιά στο κεφάλι του πολύ ελαφρά. Μας διηγείτο κατόπιν ότι τάχα μας φώναζε να τον βγάλωμε από εκεί αλλά δεν ακούγαμε.Ήτο φυσικόν αυτό διότι εκείνος εφώναζε διά βοήθειαν αλλά μόνον κατά διάνοιαν διότι φωνή δεν ήτο δυνατόν να έβγη του στόματός του.

12._ Στείλαμε παιδιά  εις του Αλή.

13._ Ήλθαν μαζύ με τον Αλήν και την επομένην μαζύ του πήγαν στα χωριά.

17._ Έστειλαν τον Αλήν δώσαντες αυτόν μερικόν πάχος προβατίσιο προς πώλησην.

19._ Μερικοί με τον Νικόλαον Τοπαλίδην έφυγαν διά Ούζην να φύγη κάτω. Ο δε Παναγιώτης Γραντσάς έφυγε διά Κουστουλάντων και την επομένην ήλθε λέγων ότι λίγοι μόνον Έλληνες έμειναν εις Τραπεζούντα όλοι έφυγαν.

22._ Αφού έφυγαν οι περισσότεροι σύντροφοί μας εμείναμε μόνον δέκα τρείς. Ο Ευκλείδης, Κωνσταντίνος, Φίλιππος και Ιωάννης Κουρτίδης, Χαράλαμπος Αρταγανίδης, Χαράλαμπος και Χριστόφορος Αγγελίδης, Χαράλαμπος Λαζαριδης, Λαμπρ. Σιαμανής, Γεώργιος Εφραιμίδης, Αλέξανδρος Σπυριδόπουλος, Παναγιώτης Γραντσάς και Μικίρ Σιμόνοβ, Αρμένιος.

26._ Ήλθαν εξ Ούζης μαζύ με τον Γισούφ Ζαλούμογλου και εις ακόμη.
Εμάθαμε ότι ο Ματθαίος Εφραιμίδης έφθασε εις Βατούμ.

Μάρτιος 1923

Μάρτιος 1923

1._ Εστείλαμε δύο παιδιά εις Ούζην μαζύ με τους Τούρκους και ημείς πήγαμε κατά τα χωριά.

2._ Πρωί ήλθε ο Αλής και μας βρήκε εις Ζουρνατσιάντων και μας έφερε μίαν επιστολήν από Σοχούμ από συγγενείς μας την οποίαν έφεραν στου Αλή ο Ιλιάς Φαλτσή ογλου εκ Σουρμένων μαζύ με έναν χότσιαν. Μας γράφουν από Σοχούμ ο Γεώργιος Κουρτίδης και άλλοι ότι εάν έχετε εμπυστοσύνην σ' αυτούς να έρχεστε μαζύ τους με Μοτέρ και εμείς εδώ τους μιλήσαμε να πληρώσωμε τα έξοδά σας. Και μίαν συστατικήν επιστολήν από τους Αρμενοίς ότι και εκείνοι έφυγαν μαζύ τους και είναι πολύ έμπιστοι.
Βράδυ μαζύ με τον Αλήν πήγαμε στο σπίτι του και τους βρήκαμε. Αυτοί ήσαν οι εχθροί με τους αγάδες Πατσόγλου οίτοινες τους εκυνήγησαν και ευρόντες ένα μοτέρ μαζύ με τους Αρμενοίς έφυγαν εις Σότσιην της Ρωσσίας όπου τους φυλάγουν εκεί οι Αρμενοίς. Αργότερα όμως μαθών τούτο ο εχθρός τους Πατσόγλου και πολύ πλούσιος πήρε πολλά λεφτά μαζύ του και πήγε εις Βατούμ και εκεί βρήκε δύο Αρμενοίς και δύο Τούρκους Λαζούς και πληρώσας καλά τους ανέθεσε να σκοτώσουν τους δύο αδελφούς Αλή Οσμάν και Ιλιάς Φαλτσή ογλου. Άλλος Αρμένιος όμως επληροφόρησε εις Σότσιην αυτούς να φυλάγονται διότι τους κινηγούν. Εστάθη λοιπόν αδύνατος η εκεί παραμονή τους και απεφάσησαν να έλθουν πάλι στην πατρίδα τους. Οι Αρμενοίς λοιπόν τότε τους εσυμβούλευσαν να έλθουν μαζύ μας διότι μόνον με εμάς θα ήσαν ασφαλείς και τους έδωσαν το συστατικόν εκείνο γράμμα και τους παρέπεμψαν εις Σοχούμ προς τους συγγενείς μας διότι τους ήξεραν οι Αρμενοίς. Ελθόντες λοιπόν εκεί συνενοήθησαν μαζύ τους αν είναι δυνατόν και μπορούν να μας φυγαδεύσουν εις Ρωσσίαν εκτός που θα πληρωθούν τα έξοδά τους επί πλέον εις Σοχούμ οι Έλληνες μπορούν να τους φυλάξουν και αυτούς από τον Παλτσόγλου. Και επειδή μόνον αυτό ήτο η σωτηρία τους απεφάσησαν και ήλθαν πίσω και από Σούρμενα ήλθε ο μικρότερος αδελφός και μας βρήκε κατ' αυτόν τον τρόπον.

3._ Πήγαμε στο χωριό και αυτοί γύρισαν πίσω να έλθουν αργότερα με τον αδελφόν του μαζύ και να μείνουν εδώ λίγον καιρό έως ότου ζεστάνει λίγο ο καιρός και ύστερα θα φροντίζαμε διά την φυγήν αφού δεν μας συνέδεε πλέον τίποτε μ' αυτά τα μέρη. Είχαν φύγει όλοι θα φεύγαμε και ημείς.

8._ Εις το χωριό αφού αλέσαμε και ζυμόσαμε πήγαμε στο λημέρι μας.
Είχαν φθάσει εκεί τα παιδιά εξ Ούζης προ τριών ημερών με τον Ρουστέμ Αγιάζογλου. Έφεραν και επιστολήν του Νικολάου Τοπαλίδη ότι παρέλαβε τα ευαγγέλια και τα άλλα ιερατικά κημήλια που του είχαμε στείλει να τα φέρει εις Ελλάδα όπου βρίσκονται οι πατριώται μας.Ο καιρός χαλασμένος και χιονίζει και μείναμε ήσυχοι στο λημέρι.

17._ Ήλθε ο Αλής φέρων μαζύ του τον Αλή Οσμάν Φατσιόγλου τον αφελφόν του Ιλιάς και τρείς ακόμη συντρόφους του εξ ων ο εις Μεχμέτ αγάς παπά Χασάν ογλου λεγόμενος και ο οποίος ήλθε μαζύ να διαπραγματευθούμε και κανονίσωμε τα του ταξειδίου εις Ρωσσίαν και να γυρίση να κανονίση το Μοτέρ να είναι έτοιμον.
Εσυμφωνήθη αντί χιλίων παγκανοτίων να μας φέρουν εις Σοχούμ.

24._ Εις το χωρίον Ότς των Σουρμένων είχαμε έναν χότσαν γνωστόν πολύ καλόν άνθρωπον λογικόν και ευσυνήδητον και πολλές φορές πηγαίναμε στο σπίτι του και μας υπεδέχετο θερμώς. Σήμερα ήλθε ο υιός του σ' εμάς έφερε και μίαν Τουρκικήν Εφημερίδα όπου βλέπωμεν ότι ο Κεμάλ έβαλε και σκότωσαν τον Τοπάλ Οσμάν αγάν εκ Κερασούντος όστις έκανε τας μεγαλυτέρας θηριωδίας κατά των Ελλήνων της Κερασούντας και διαφόρων άλλων μερών.

26._ Σήμερα το Πάσχα και ο καιρός είναι πολύ καλός και μη έχοντες τίποτε να κάνωμε διά να εορτάσωμεν το Πάσχα αρχίσαμε και πυροβολίσαμε επί αρκετόν.
Έφυγε το παιδί του χότσα καθώς και τρείς δικοί μας διά Ούζην μαζύ με τον Ρουστέμ να πάη στο σπίτι του.

29._ Ήλθε ο Αλής να πάρουν πάλιν πάχος προς πώλησιν διότι είχαμε τρείς χιλιάδες οκάδες και μας ήτο άχρηστον μαζύ με τον Αχμέτ Τσιβελίκ πήγαν και μερικοί μαζύ τους εις Ισχάν διά να μπορούν να φέρουν αρκετόν πράγμα.

Απρίλιος 1923

Απρίλιος 1923

2._ Οι πηγαίνοντες εις Ούζην ήλθαν.

5._ Πήγαν πάλιν σιά Ούζην και άλλοι εις Γαλίαναν.

7._ Ήλθε ο Αλής φέρων μίαν επιστολήν από έναν Μοτερσήν τον οποίον είχε συμφωνήσει ο Μεχμέτ αγάς και όστις γράφη ότι αδυνατεί να φύγη διά Ρωσσίαν.
Ο Μεχμέτ αγάς έφυγε να πάγη να κανονίση άλλον.

13._ Ήλθαν δύο από τα παιδιά που πήγαν διά Γαλίαναν και οίτοινες ήχαν εντολήν να πηγαίνουν εις Κουστουλάντων και να εισπράξουν μερικά λεφτά που χρεωστούσαν δύο Τούρκοι εις τον Γεώργιον Καλαϊτσίδην και όστις θα τα έδινε σε μας διότι τους έδωσε μερικά πράγματα δικά μας ενώ ο Γεώργιος Καλαϊτσίδης είχε φύγει διά Τραπεζούντα και καθηστερούντο τα λεφτά. Λέγουν ότι συνέλαβαν τον Κιαμίλ και τον κράτησαν μίαν ημέραν διά να ειδοποιήση στο σπίτι του να φέρουν τα λεφτά και να τον αφήσουν. Ήλθαν την επομένην ο Κιαμίλ Καγιόγλου με ένα άλλον και υπεχρεώθησαν αυτοί να πληρώσουν τις 200 παγκανότες που χρεωστούσε εντός έξη ημερών και τον άφησαν.

14._ Ήλθε ο Αλής φέρων επιστολήν του Μεχμέτ αγά όστις μας γράφη ότι προς το παρόν διεκόπη η συγκοινωνία μετά της Ρωσσίας αργότερα βλέπωμε.

16._ Πήγαμε στο χωριό και ζυμώσαμε.

17._ Ήλθε ο Αλής και μας λέγει ότι μερικοί Τούρκοι κτηνοτρόφοι θέλουν να έρχονται να συνενοηθούν μαζύ μας να κάτσουν στην Σάντα.

18._ Ήλθε ο Αχμέτ Τσιβελέκ και έφερε τα λεφτά από την πώλησην του πάχους.
Ο Ευκλείδης με μερικούς πήγαν διά Κουστουλάντων να πάρουν τα λεφτά.

21._ Ήλθαν δύο εξ αυτών τα μεσάνυκτα και λένε ότι ο Κιαμίλ δεν έδωσε τα λεφτά προφασισθείς ότι έστειλε άνθρωπον εις Τραπεζούντα να φέρη λεφτά και ακόμη δεν ήλθε. Ενώ κρυφίως ειδοποίησε εις Κατρούλ τον στρατόν ότι οι Σανταίοι είναι εκεί και άνωθεν του χωρίου Κουστουλάντων εις την μέζηρεν Χαντσάρ. Ήλθεν αμέσως ο στρατός και συνεπλάκησαν εκεί με τους δικούς μας. Επί οκτώ ώρας η μάχη εξακολουθούσε αλλά δεν κατώρθωσαν να κάνουν τίποτε. Εκ των Τούρκων εσκοτώθησαν εις στρατιώτης και ένας Τσετές και προς το βράδυ οι δικοί μας έφυγαν κατά την Ούζην. Οι δύο ελθόντες λέγουν ότι πριν της συγκρούσεως συνελάβωμεν δύο παιδάκια και τα κρατήσαμε διά να μη πάνε και ειδοποιήσουν και τα φυλάγαμε ημείς κατά την σύγκρουσην μέσα στο δάσος. Επειδή όμως ενύχτοσε και δεν ανταμώσαμε τους άλλους αφήσαμε τα παιδιά και ήλθαμε μη ξέροντες καλά το αποτέλεσμα της μάχης.

22._ Πριν ξημερώση φύγαμε διά Ούζην να τους ανταμώσουμε. Εις Κιλίτς Πεκίρ βρήκαμε τους δύο και λένε ότι οι άλλοι κατέβησαν εις Ούζην. Έως το βράδυ εμείναμε εις Λαπαζλούκ και νύκτα κατέβημεν εις Ούζην όπου βρήκαμε όλους.

23._ Μανθάνωμεν ότι έφθασαν εις Ούζην μερικοί Ζαντάρμες και λέγουν ότι ετοιμάζεται στρατός διά την Σάντα. Το βράδυ ξεκινήσαμε διά το χωριό και

24._ Πρωί εφθάσαμε εις το λημέρι.

26._ Βλέπωμε ότι ο Αλής άπλωσε το κόκκινο πάπλωμα άρα ήλθε στρατός.

28._ Έμειναν τρείς στο λημέρι και τρείς πήγαν διά Ούζην και οι άλλοι πήγαν στο χωριό να αλέσουν διά να έχωμε έτοιμο αλεύρι διά κάθε ενδεχόμενον. Και προς το βράδυ τρείς ξεκινήσαμε διά Ισχάν να κατασκοπεύσωμε το μέρος.Εμείναμε εις Μαϊράμ ογλη όπως εκείθεν το πρωί βλέπωμεν την κίνησιν.

29._ Φθάσαμε αντίκρυ του χωρίου Ισχάν και καθήσαμε να ιδούμε. Εν τω μεταξύ ήλθε κατ' εμάς ο Μαχμούτ Καρατσιάλ ογλου και τον φωνάξαμε κοντά μας μας λέγει ότι εδώ ήλθαν είκοσι πέντε στρατιώται και άλλοι τόσοι εις Αγρίδ και περιμένουν να έλθουν τα τάγματα. Γυρίσαμε και πήγαμε πίσω.

Μάιος 1923

Μάιος 1923

1._ Ήλθαν και οι άλλοι από Ούζην και λένε ότι λίγος είναι ο στρατός που πέρασε απάνω και ότι δεν φένεται να έχουν μεγάλην κίνησιν.

3._ Πήγαμε στο χωριό και ετοιμάσαμε ψωμί διά αρκετόν καιρόν.

4._  Από τα παιδιά μερικοί πήγαν στο λημέρι και οι άλλοι πήγαμε εις Πουρούν οπόθεν ο Ευκλείδης με τρείς συντρόφους μας και ο Αλή Οσμάν με τους δικούς του έφυγαν διά Σούρμενα να παν να ιδούν μερικούς φίλους του Αλή Οσμάν και να συνενοηθούν περί του τρόπου της φυγής.
Ημείς φθάσαμε εις Σκουτελίτσαν διά να βρούμε κατάλληλον μέρος διά να μεταφέρωμεν εκεί το λημέρι μας. Φεύγοντες από το χωριό εγράψαμε Τουρκιστή μίαν επιστολήν προς τον Μουφρεζέ κουμαντάν και την καρφόσαμε εις μίαν πόρταν ενός σπιτιού εις Πινατάντων εις μέρος που εφένετο καλά και εύκολα. Ιδού αυτή όπως ήτο γραμμένη με μόνην την διαφοράν ότι στην επιτολήν οι χαρακτήρες ήσαν Τουρκικαί.                                       Μουφρεζέ Κουμανταλιγή

Χουζούρι αλιγεσινέ

Φεζιρετλή πέη Χαζιρετλερή. 

Νέ ακούλ ιλέ Σάνταγια σίμτι γίνε κελίορσινιζ. Πουντάν εβέλ πές τεφά ταχά κελτινίζ τα νέ γιαπτινίζ. Σίζ τα εγί πιλίορσινιζ σίμτι γέ καταρ πιζλέρ χουκιμετέ χατίρ γιαπτίκ, πίρ τιαατέ γιαπματικ γιάλανιζ κεντιμιζή βέ τσιολούκ Τσιοτσιουγουμιζή σακίν εηλετίκ φάκατ σίμτι σιζίν ακλουνίζ κέσμιγιορμικη πιζίμ χανελεριμιζή γιακτινίζ Τσιολούκ τσιορτσιουγουμιζή κιρτινίζ γιάχοτ σιουρκίν εκλετινίζ.Καλανλαρή σιουκιουρλέρ ολσούν σινορτάν κεστί. Κεντιμίζ τσανουμιζτάν κετσελή ζατέν πές σενέ τίρ. Πουστλούχ όλμασιν. Πιζίμ ουζεριμιζέ τακιπά κελέν κεφινινή περαπέρ αλσίν. Τσίντη σοϊλίγιοριζ.Αλαχινή σεβέν Σάντα χουτουτινέ αγιάκ πάσμασιν Χουκιμέτ βέ εχαλή. Σιάγετ Κουστουλτάκι βουργούν μεσελεσή ίντσιουν κελίορσανίζ ό χισάπι χέρ χαλτά ογρεντινίζ, Πίζ ό ατεμλερτέν κεντί χακιμιζή ιστέρτικ, βέ χέμτα αλατσιάγικ. Όραγια Μουφρεζέ κελτιγινή πιζέ τακίπ ιτετσεγινή πιζλερέ γίνε ονλάρ χαπέρ βερτιλέρ. Ινανμάσανιζ ό κιουνί τουτούπ πρακτιγιμίζ κατουνλαρτάν σουβάλ ίτινιζ.Τουτσιαρίν ουλούζ μαλαρινή αλτίκ χουκιμετέ βέ μιλετέ ασί ολτίκ τα κίμινι σίζ πουλτουνίζ γιακτινίζ, κίμινήτα ό ατεμλερέ μη γετιρέλιμ; Πίζ νούρ γεμέζικ: Καλτίκι εχαλή γιαγλασινά γιολτσή ολαράκ γιολτάν κετσίπ κιτμεσινέ πιζλερτέν τια ατέ γιόκ τίρ, βέ κατίγεν ολμάζ τα. Φάκατ Σάντα χουτιτλερινέ οτουράν ολούρσα ονλάρτα πελιαγή πουλτί χουκιμέτ τα πουλτί πίζ ζατέν πουλμίσιουκ. Καλτίκι Σάνταγι σιονλεμέκ ιστέρτισενιζ τίκερ εχαλί κιπή πιζλέρ τα γιόλ βερί ίτινιζ τα μέζικ ελενέ κατάρ. Πιζίμ ισμιμίζ χάλια κιουτουκλερτέν σινίλμελι.Αλαχίν ιζινίλιαν τα νέ κατάρ κοπσανίζ πιζέ πισιέ ιτέμεσινιζ κόπουν πακάλιμ. Πακή σελιάμ ιτέριζ.

Τη 3^η Μαϊου 1923             

Έλμααλήμ Γερσίζ γιρτσίζ ιφτιραγιά ογραγίπ πού κατάρ ακαρέτ τσεκένΣάνταληλάρ. 

5._ Ήλθαν και οι τρείς από το λημέρι μαζύ μας και εκτήσαμε εδώ νέον λημέρι εις την τοποθεσίαν Μασμανάντων λίγο άνωθεν μέσα στο δάσος.

10._ Πήγαμε εις Ισχάν και μάθαμε ότι συγκεντρόνονται και όλοι οι Ζαντάρμες από Πεγιούκ Λιμάν και εδώ να έλθουν και αυτοί εις Σάντα.

13._ Εστείλαμε μερικούς εις Ούζην.

14._ Ήλθε ο Ευκλείδης και μας πληροφορή ότι ο Θεόδωρος αφέθη ελεύθερος από την φυλακήν. Και ότι συνεφώνησαν με τον Οσμάν αγάν Ισμαήλ Τσιοπόγλου όπως αυτός φροντίση περί εξευρέσεως Μοτέρ και υπεσχέθη ότι θα βρή.

15._ Τρείς πήγαμε εις Ισχάν εις το σπίτι του Καρατσιάλ ογλού Μαχμούτ αλλά έξωθεν της οικείας μας αντελύφθησαν και μας εφώναξαν ποίος είναι και μη γνωρίσαντες αυτούς φύγαμε πίσω και ήλθαμε εις Μπαϊράμ ογλού εμείναμε.

16._ Πρωί βλέπομε τους Ζαντάρμες να έρχονται προς το μέρος μας κατελάβαμε ότι το βράδυ ήσαν αυτοί και απεμακρύνθημεν φεύγοντες διά το λημέρη. Εις Φτελέν συνηντήσαμε τον Παν. Γραντσάν ελθών εξ Ούζης φέρων και επιστολήν και φωτογραφίαν από τον Θεόδωρον όστις μας έγραφε ότι αφέθη ελεύθερος.

18._ Τρείς πήγαν εις Ισχάν να ειδοποιήσουν τον Αλήν και να έλθη. Και τέσσαρες έφυγαν διά Ούζην και οι άλλοι πήγαμε εις Χαντσάρ να ζημώσωμεν.

20._ Πήγαμε στο λημέρι. Το βράδυ ήλθαν και από Ισχάν και λένε ότι ο Αλής θα έλθη κατόπιν.

21._ Ήλθαν και οι Τούρκοι από Σούρμενα και λέγουν ότι το μοτέρ είναι έτοιμον και περιμένη να κατεβούμε και να φύγωμε.

22._ Ήλθαν και οι άλλοι από Ούζην καθώς και ο Αλής.

23._ Πήγαμε μαζύ με τον Αλήν και του δείξαμε όλα τα μέρη που είχαμε κρυμένα τρόφημα και διάφορα άλλα πράγματα διότι αν κατορθώναμε να φύγωμε να τα πάρη αυτός να μην χάνονται.

24._ Ετακτοποιήσαμε όλα και πέροντες μαζύ μας τα ρούχα μας και κάτι χρειώδη πράγματα και προς το βράδυ αποχερετίσαντες τα λημέρια μας εφύγαμε διά Σούρμενα μαζύ με τον Αλήν όστις θα μας εξηπηρετούσε εκεί ως σύνδεσμος. Εφθάσαμε εις Κιοσρέ τάγ και εμείναμε.

25._ Βράδυ εκείθεν ξεκινήσαμε και όλην την νύκτα βαδίζοντες μέσω τουρκικών χωρίων Άχους και άλλων εφθάσαμε εις Ζάνικη όπου εμείναμε όλην την ημέραν εντός ενός λεπτοκαριώνος.

26._ Πρωί εστάλη ο Αλής εις Τσιαρσήν να ειδοποιήση τον Ομέρ αγάν ότι εφθάσαμε και αναλόγως να κανονίζη την πορείαν του. Νύκτα εφθάσαμε πλησίον της Τσιαρσή όπου βρήκαμε τον Αλήν και δύο Τούρκους τους οποίους έστειλε μαζύ του ο Οσμάν αγάς να μας οδηγήσουν εις το παραπλήσιον χωρίον Γεράκαρ εις το σπίτι του Χαλίτ Αλεμτάρ ογλού και Απτούλ Φεϊζή όπου και εφθάσαμε.

27._ Εμείναμε όλην την ημέραν στα σπίτια αυτά. Μας έγραψε ο Οσμάν αγάς ότι μετά δύο ημέρας θα φύγεται διά να προλάβη ο Μοτερτσής να βγάλη την άδειάν του διά Ρωσσίαν.

28._ Πρωί πήγαμε εις παρακείμενον δάσος και εμείναμε όλην την ημέραν. Προς το βράδυ ήλθε ο Απτούλ και λέγει ότι ο Ματερτσής εφοβήθη να μας πάγη. Αλλά ο Οσμάν αγάς βρήκε άλλον και διά να συμφωνήση πρέπει να κατεβούν δύο εκεί να ιδούν τον Οσμάν αγάν.

29._ Ο Ευκλείδης και τρείς ακόμη πήγαν να ιδούν τον Οσμάν αγάν.

30._ Ήλθαν και λένε ότι όλα είναι έτοιμα και το μοτέρ έφυγε διά Τραπεζούντα να υπογράψη τα χαρτιά του και το βράδυ θα έλθη να μας παραλάβη.
Μόλις ενύκτωσε κατέβημεν εις το προσδιωρισθέν μέρος αναμεταξύ Κουτσιούκ τερέ και Τσιαρσής μαζύ με τον Οσμάν αγάν και τον ιδιοκτήτην του Μοτέρ και περιμέναμε. Αλλά δυστυχώς εις την θάλασσαν σηκώθη μεγάλη τρικυμία και ήτο αδύνατον να έλθη το μοτέρ και ως εκ τούτου εσυμφωνήσαμε διά την άλλην βραδυάν. Εμείναμε άνωθεν της παραλίας είς ένα λεπτοκαριώνα όλην την επομένην ημέραν.31._ Προς το βράδυ μας έρχετε ο Απτούλ συγχισμένος και ολίγον νευρικός και λέγει ότι η υπόθεσης εναυάγησε διότι ο άτιμος πρώην μοτερτσής όστις εφοβήθη να μας πηγαίνη και μαθών ότι ο άλλος ανέλαβε να φύγη το διέδωσε και το έμαθεν και η αστυνομία και ως εκ τούτου υπάρχει κίνδυνος και θα αναβληθή η υπόθεσις διά μερικόν χρόνον ακόμη. Σαν βόμβα έπεσε αναμεταξύ μας η είδησης αυτή αλλά ήτο πεπρωμένον πάλιν να γυρίσωμε προς την Σάντα ως φένεται δεν ετελείωσε ακόμη ο εκεί προορισμός μας.
Έμειναν πέντε παιδιά πίσω με τον Αλή Οσμάν και άλλοι γυρίσαμε πίσω και φθάσαμε πάλιν εις Ζάνικη και εμείναμε στο ίδιο μέρος πού μείναμε πρίν.

Ιούνιος 1923

Ιούνιος 1923

1._ Βράδυ ξεκινήσαμε φθάσαμε εις Άχουν όπου εις ένα σπίτι γνωστό καθήσαμε και φάγαμε και εφθάσαμε εις Αβέτ ογλού το πρωί.

2._ Εις το μέρος Σατές εκοιμήθημεν έως το μεσημέρι και αργότερα ξεκινήσαμε διότι πιά έιμασθε στο βουνό και φθάσαμε στο σπίτι του Αλή όπου εμάθαμε ότι διεδώθη ότι οι Σανταίοι έφυγαν εις Ρωσσίαν και ο Μουδούρης Γιαγμούρ τερέ καθ' ημερινώς καταβαίνη στην Σάντα με Ζαντάρμες και άλλους Τούρκους.

3._ Φθάσαμε εις Χαντσάρ πήραμε άλευρα από τα αμπάρια μας και ζημόσαμε.

7._ Πήγαν μερικοί στον μύλον να αλέσουν να έχωμε έτοιμον αλεύρι. Και ελθώντες λέγουν ότι είδαν πολλούς Τούρκους από τα γύρω χωριά να κουβαλούν σανίδας και διάφορα άλλα πράγματα.

9._ Πρωί εφθάσαμε εις το γεφύρι Πιστοφάντων και κεραμειδαριό Πηλείδη και στήσαμε ενέδραν. Ύστερα από λίγο βλέπομε να κατέρχονται από το δάσος πολλοί να πάνε στα χωριά και τους πέρνωμε στην ενέδραν μέσα και αρχινάμε να πυροβολούμε και σκοτώνονται δέκα τέσσαρες ενώ πρίν από αυτούς είχαμε αιχμαλωτίση και τρείς άνδρας και μίαν γυναίκα. Φεύγοντας από εκεί οι μισοί πήγαμε από Ζουρνατσάντων και συνελάβαμε μέσα στο χωριό δέκα ακόμη άνδρας και μόνον την γυναίκαν άφησαν να φύγη. Κατεβάσαμε και τους άλλους εις το γεφύρη Τερζάντων όπου μας περίμεναν οι άλλοι και επειδή οι δέκα ήσαν σχεδόν όλοι γέροι και παιδιά εκτός της γυναικός με την υποσχεσην να μη πατήσουν ξανά στα σύνορα της Σάντας.

10._ Πήγαν τρείς εις Ισχάν στο σπίτι του Αλή.

11._ Ήλθαν και λένε ότι τον Αλήν συνέλαβαν οι Ζαντάρμες και τον κατέβασαν εις Σούρμενα. Ήλθε μαζύ τους και ο πατήρ και αδελφός του Σαλίχ όστις ήτο μαζύ με τον Αλή Οσμάν και έμεινε μαζύ μας. Από Σούρμενα χωρίον Βουνίτ όθεν κατήγετο και κουνιάδος του Αλή Οσμάν.

14._ Ήλθαν εκ Σουρμένων οι μείναντες εκεί. Εστείλαμε πάλιν μερικούς εις Ισχάν διά να μάθωμε νέα από τον Αλήν.

15._ Ήλθαν και λένε ότι ο Αλής κρατείτε στην φυλακήν κατόπιν προδοσίας και ανακρίνεται. Κατά το βράδυ ο Ευκλείδης και έξη παιδιά έφυγαν διά Ούζην. Εις Σεσλή καγιάν νύκτα βλέπουν φωτιά εις το παρακάτω σπήλαιον και καταβένουν εκεί να ζητήσουν λίγον καπνόν διότι δεν είχαν.
Έστειλαν προς αυτούς τον Σαλίχ διά να μη γνωρίζονται και να πάρη καπνόν μόλις πήγε κοντά τους είδε και δύο οπλισμένους μαζύ των και εζήτησε να παραδώσουν και τα όπλα αλλά αυτοί νομίσαντες ότι είναι μόνοι ετοιμάσθησαν στα όπλα ότε επυροβόλησαν οι δικοί μας και εσκότωσαν τον ένα οι δε άλλοι παρεδώθησαν. Είσαν εκ Σαμάρουξας και πήγαιναν διά τα παρχάρια τους πήραν ότι πράγματα μας ήσαν χρήσιμα και οι μέν τρείς τάφεραν με τα δύο όπλα εις το λημέρι οι δε άλλοι τρείς πήγαν διά Ούζην.

16._ Πρωί εκόψαμε τον δρόμον εις Κιμισλή αλλά μακρόθεν μας είδαν οι διαβάται και γύρισαν πίσω.

17._ Επειδή μάθαμε ότι ετελείωσε το ψωμί στο σπίτι του Αλή και δεν είχαν σιτάρι ούτε και καλαμπόκι και ο ίδιος φυλακή. Το βράδυ τέσσαρες πέντε φορτοθήκαμε σιτάρι και καλαμπόκι και πήγαμε στο σπίτι του και την επομένην έφθασε και ο Αλής αφίσαντες αυτόν ελεύθερον και λέγει ότι η Κυβέρνησις έμαθε ότι θα φύγωμεν διά Ρωσσίαν και στρατός φυλάγη εις Σούρμενα Όφιν και Ρίζαιον και τρία Κυβερνητικά Μοτέρ γυρίζουν στην θάλασσαν και επιθεωρούν όλα τα μοτέρ και βάρκες ακόμη διά να μας συλλάβουν.

22._ Ήλθεν ο Αλής με τον γαμβρόν του μαζύ τον Αχμέτ Τσιβελέκ όστις μας έφερε επιστολάς εκ Τραπεζούντος και άλλας ειδήσεις. Εμείναμε μαζύ του σύμφωνοι όταν έρχονται  πολλοί διαβάται εις Ισχάν διά να πάνε στα παρχάρια τους να ρίχνη δύο τουφεκιές και εμείς να κόψωμε τον δρόμον από το Καρά κοτύλ.

25._ Σύνθημα δεν εδώθη αλλά στενοχωρηθέντες βράδυ ανέβημεν εις Κιλκενλούκ και

26._ Εκόψαμε τον δρόμον του Καρά κοτύλ. Πήραμε αρκετά τρόφημα και ένα βώδι.Μία γυναίκα φορούσε στο στήθος της ένα χρυσοκέντητο στηθούρι "σπαλέρι" και την αναγκάσαμε να το βγάλη και κοντά σε όλους το ξεσκίσαμε διότι ήτο λάφυρον από την Σάντα αι τουρκάλες δεν είχαν παρόμοια

27._ Πήγαμε στο λημέρη μας. Όπου είχαν φθάση χθές βράδυ οι τρείς που πήγαν εις Ούζην. Και οίτοινες κατέβησαν κάτω εις Γεμουράδη εις Τερέπασιν και Κιούσεναν και από Σκάφιαν έφθασαν εις Τσαμπούρ όπου ήτο ο Μολάς Ουζλή ογλού και όστις εφύλαγε κάποιον Αρμένιον Μωυσές Γιμούκογλου. Έμειναν εκεί τέσσαρες ημέρας και τους φυλοξενούσε ο Μολάς κατόπιν με οκτώ οπλισμένους τους έφερε μέχρι Τσιαουλή και τους έστειλε ειπών εις αυτούς ότι μετά δέκα ημέρας ελάτε όλοι σας και κατόπιν κ' ημείς πάμε μαζύ σας απάνω. Δέον να σημειωθή εδώ ότι ο Μολάς αυτός όλην αυτήν την περιποίησην δεν έκανε με καλόν σκοπόν παρά να μας παρασύρη εκεί κάτω στο χωριό του προς εξόντωσίν μας ως έχομε πληροφορηθή αργότερον.
Διότι και εις τον Δαμ. Τσιρίπ έκανε τον φίλον και αργότερα εμάθαμε ότι αυτός με τους ανθρώπους του τον εκύκλωσαν εις Δίρχαν και τον εσκότωσαν.Μας έφεραν τα παιδιά γράμματα από την Κων/πολιν από τας οικογενείας μας. Μανθάνωμεν ότι εκεί πέθαναν πολλοί πατριώται οι δικοί μας έφυγαν διά την Ελλάδα. Και τέλος λένε ότι ο Αλαϊ Κουμαντανί Τραπεζούντος είπε προς τον εξ Ούζης Ριζά βέην ότι επί τέλους βαρεθήκαμε αυτούς τους αντάρτας της Σάντας θα ήτο πολύ καλόν αν είχαν κανένα να τους φυγαδεύση και θα γλύτωναν κ' αυτοί κ' ημείς. Δι' αυτό λοιπόν ο Ριζά βέης θέλη να μας ιδή να συνενοηθή μαζύ μας και ειδοποιεί να πάμε εις Ματέν της Κρώμνης όπου κοντά είναι το παρχάρι του και να μας ιδή.

29._ Πήγαμε εις το λημέρι Ουζούν σίρτ.

Ιούλιος 1923

Ιούλιος 1923

2._ Από Κιμισλή πήραμε οκτώ φορτία τρόφημα διάφορα και δύο πιστόλια και μερικά άλλα πράγματα.
3._ Ο Αλή Οσμάν με τρείς πήγε εις Χάρουξαν.
Νύκτα διακρίνομε φωτιές εις Τακούτ και ακατελάβαμε ότι είναι διαβάτες.

4._ Πρίν ξημερώση ανέβημεν εις Κιμισλί όπου αφίσαμε δύο με τα κιάλια να φυλάγουν τον δρόμον και οι άλλοι περάσαμε από Κιμισλή άνωθεν Παλαικάλυβα και καθίσαμε περιμένοντες να δωθή το σύνθημα.
Προ μεσημβρίας βλέπομε τους δύο να έρχονται τρεχάτοι προς ημάς και μας λένε ότι έρχονται πολλοί Τούρκοι οπλισμένοι και μη και πολλά άλογα μαζύ τους. Εστήσαμε καλώς την ενέδραν και περιμένομε ότε βλέπομεν εις το βουνό Κιμισλή από τρία σημεία να φένονται οπλισμένοι.Εκέι είχαν τον φόβον διότι συχνά εκεί φυλάγαμε τον δρόμον. Και επειδή δεν βρήκαν κανένα οι οπλισμένοι έμειναν εκεί τους οποίους διεκρίναμε από τα ρούχα ήσαν Ζαντάρμες έξη και οι άλλοι μαζύ με τα άλογα και μερικοί ένοπλοι κατέβησαν εις Κιμισλή και παρά τα ερειπομένα κτίρια κατέβασαν τα φορτία των ζώων και τα άφησαν προς βοσκήν. Και μερικοί ένοπλοι έμειναν με τους Ζαντάρμες απάνω στο βουνό.Ακριβώς επί μίαν ώραν κάθησαν εκεί βόσκοντες τα άλογά τους. Ημείς καθηλόθημεν στας θέσεις μας και ούτε μπορούσαμε να κουνηθούμε διότι η παραμικρή κίνησις θα επρόδιδε την παρουσίαν μας. Τέλος μετά μίαν ώραν ακούγωμε να σφυρίζουν από το βουνό και αυτοί αμέσως άρχησαν να φορτώνουν τα ζώα. Εν τω μεταξύ κατέβηκαν κι οι άλλοι ένοπλοι και έμειναν εκεί μόνον οι έξη Ζαντάρμες διότι από εκεί και πέρα δεν υποψιάζοντο την παρουσίαν μας. Μετά το φόρτωμα τρείς οπλισμένοι ήρχοντο εμπρός εις μικράν απόστασιν από τα ζώα και όλοι οι άλλοι ακολουθούσαν και όλοι έπεσαν στην ενέδραν μηδ' ενός εξερουμένου.Μόλις η εμπροσθοφυλακή τους έφθασε εις ορισμένον σημείον τους φωνάξαμε να αφίσουν τα όπλα και να παραδωθούν διότι είναι κυκλωμένοι παντού και θα σκοτωθούν αν δεν παραδίδονται. Πού όμως. Εγνώριζαν τας πράξεις των και τι τους περίμενε όταν θα βλέπαμε ποιοι είνε. Και χωρίς να σκεφθούν αμέσως άρχησαν να πυροβολούν και να πέσουν απάνω στον δρόμον όπου είχαν σχηματίση τα νερά της βροχής ένα μικρό χανδάκι. Μόλις άκουσαν πυροβολισμούς από διάφορα σημεία οι άοπλοι άφησαν τα ζώα και άρχησαν να φεύγουν αλλά όπου έτρεχαν τους γυρίζαμε πίσω μη θέλοντες να τους σκοτώσωμε και έτσι ζώα και άοπλοι και λίγοι με όπλα εμαζεύθησαν εις το μέσον ενώ οι πυροβολισμοί εξακολουθούσαν εκατέροθεν. Από το βουνό ακούσαντες οι Ζατάρμες άρχησαν να φωνάζουν και να πυροβολούν αλλά μόλις τους ρίξαμε μερικά γύρισαν πίσω στάς θέσεις των και παρακολουθούσαν μακρόθεν επί δέκα λεφτά εξακολουθούσε ο πυροβολισμός δίχως διακοπήν. Από δέκα και πλέον μέρη είχε τρυπηθή το πασλούκι εκεινού που ήτο εμπρός και όστις ήτο και αρχηγός των. Ένας από αυτούς φοβηθείς πλέον να σταθή στο χανδάκι αυτό σηκόνετε και τρέχει προς το πλήθος αλλά δεν πρόλαβε και πέφτη απάνω στον δρόμον σκοτομένος. Οι άλλοι δύο έμειναν εκεί και δεν εφένοντο και ήτο δύσκολον να χτυπηθούν εκεί. Όταν ο Ι. Κουρτίδης όστις εφύλαγε λίγο κάτωθεν και ως εκ της θέσεώς του δεν έβλεπε τι γίνεται σηκόνετε και πλησιάζη σιγά σιγά οπότε διακρίνη τη υποδήξη του Ευκλείδη το μέρος τους και πυροβολών εκ των πλαγίων σκοτώνη τον ένα ο δε άλλος επέταξε αμέσως το όπλον του και παρεδώθη. Οι άλλοι έμειναν μεταξύ των ζώων και αόπλων. Και όταν κατέβημεν κοντά στον σκοτωμένον όστις ακόμη ψυχοραγούσε και κρατούσε το Μάουζερ πιστόλι στα χέρια του βλέπομε και αναγνωρίζωμεν αυτόν ο Χατίπ Μεχμέτ από Ξυφτέρ της Ούζης και όστις έκανε πολλά κακουργήματα κατά των Ελλήνων και δή των Σανταίων. Αυτός ήτο πού εσκότωσε την θείαν μας Κυριακή Κουρτίδου εις αυτό το ίδιο μέρος την 9^ην Μαϊου του 1918 και μετά δύο ώρας εις Σιργανλή τον Χρήστον Πιστοφίδην και πολλά άλλα. Οί άλλοι ειδόντες αμέσως παραδώθησαν και φωνάξαντες ένα από αυτούς έφερε όλα τα όπλα τους και κατόπιν ήλθαν όλοι κοντά μας. Αναγνωρίζομεν και τον αδελφόν του Χατίπ Μεχμέτ και τρείς άλλους δύο αδελφοίθ και ένας εξάδελφός τους εκ Καλάφκας Τουλκάρογλου λεγόμενοι και αυτοί δεν υστερούσαν του Χατίπ εις κακουργήματα και λεηλασίας αυτοί είχαν σκοτώση και τον Αρμένιον Απκάρ εις Απιόν και πολλούς Έλληνας εξ Ούζης ο δε πρώτος σκοτωθείς ήτο εκείνος που σκότωσε τον παπάν της Ούζης και έναν άλλον γέρον.Αφού τους πήραμε διάφορα φορτία φύγαμε προς τα χωριά. Ενώ οι Ζαντάρμες παρακολουθήσαν όλην την σκηνήν και μη τολμούντες να πλησιάσουν. Από τον καιρόν που βγήκαμε στα ανταρτικά αυτόν τον κινηγούσαμε και δεν έτυχε πουθενά να τον συναντήσωμε και σήμερον τυχαίως και μη ξέροντας ο θεός τον έφερε μπροστά μας. Και έτσι εμακαρίζαμε την στιγμήν εκείνην  που έγινε η τρικημία και δεν μπορέσαμε να φύγωμε όπως λέγει και η παροιμία "Κάθε εμπόδιον σε καλό".

7._ Ήλθεν ο Χαράλ. Αγγελίδης από Χάρουξαν και λέγει ότι τη συνεργασία του Ιμάμ εκινήγησαν να σκοτώσουν τον εισπράκτορα Αλή εφέντην όστις είχε αρκετά λεφτά μαζύ του αλλά δεν κατωρθώθη η σύληψίς του και πήγε εις το χωρίον Ζύφωνα και εκείθεν θα φύγει διά το παρχάρ του. Επήγαν οι άλλοι να κόψουν τον δρόμον του και αν τον επιτύχουν.

9._ Ήλθαν μη ευρόντες αυτόν διότι αμέσως έφυγε εις Καρά κοτύλ πήραν καμπόσο βούτηρον τυρί και δύο γίδια.
16._ Εστείλαμε τρείς εις Ισχάν βράδυ και ενώ περνούσαν από το σπίτι του Πεσίρ ογλού άγνωστοι τους φωνάζουν ποίοι είναι πυροβολούν αμέσως και φεύγουν πίσω αλλά τώρα θα περνούσαν και από άλλο σπίτι και ασφαλώς θα ήκουσαν τον πυροβολισμόν. Πλησιάσαντες στο σπίτι αυτό του Ζεϊπέκ πάλιν τους εφώναξαν να σταθούν και πυροβολούν πάλιν και διαφεύγουν.

18._ Ήλθε ο Αλής και λέγει ότι πρό τινων ημερών ήλθε στρατός στο χωριό και Τσετέδες μαζύ και ότι τα παιδιά προχθές έπεσαν στα φυλάκιά τους και ότι εσκότωσαν ένα δεκανέα εις το σπίτι του Πεσίρ ογλού. Ο Αλής σήμερα δεν είναι διόλου καλά και από την φυσιογνωμίαν του κατελάβαμε ότι κάτι σπουδαίον συμβαίνη και τον αρωτούμε την αιτίαν. Διά πρώτην φοράν ο άνθρωπος αυτός έχασε το ψυχικόν του θάρρος και μας λέγει: Παιδιά αυτήν την φοράν εγώ τουλάχιστον δεν γλυτώνω και ασφαλώς θα με κρεμάσουν. Θα είμαι όμως ικανοποιημένος έστω και πεθαμένος αν εσείς γλυτώσητε και πάτε στα σπίτια σας. Διότι όλοι οι Τούρκοι θα πούν ότι αφού η Κυβέρνησις και όλη η Τουρκία τους κινηγούσε ο Αλής βρέθηκε έξυπνος να τους υποστιρίξη και θα με βρίζουν. Ενώ αν γλυτώνεται θα βρεθεί και κάποιος Τούρκος να πή… Μπράβο στον Αλήν έκανε την θέλησίν του διότι μόνος αυτός κατόρθωσε να υπερασπίση τους Σανταίους και εγλύτωσαν. Αυτό μόνον έλεγε με αρκεί, διότι είμαι γέρων και ούτως ή άλλως δεν θα εζούσα και πολύ. Εις παρατήρησίν μας γιατί τόσον φοβήθηκε την κατάστασιν μας λέγει ότι και άλλοτε συνελύφθην αλλά δικαιολογήθην εις τον Νομάρχην ότι, πώς είναι δυνατόν να έχω σχέσεις μαζύ τους αφού αυτοί εις Ζουρνατσάντων εσκότωσαν την θυγατέρα μου με τον υιόν της; είναι λοιπόν ποτέ δυνατόν Βέη μου να σκοτώση κανείς το παιδί σου και εσύ να τον έχεις φίλον; Είναι καθαρά συκοφαντία διότι πολλοί στο χωριό δεν με χωνεύουν. Μάλιστα, πριν σκοτώσουν την κόρην μου ήλθαν στο σπίτι μου και μου ζήτησαν ψωμί και τους έδωσα διότι δεν ήτο δυνατόν να αρνηθώ διότι με έκαιγαν το σπίτι. Και μάλιστα όχι μόνον σε μένα αλλά σόλο το χωριό γυρνούσαν.Ιδών ο Βαλής την δικαίαν απολογίαν του τον απέλησε. Αλλά λέγει αυτήν την φοράν διαφέρη διότι η γυναίκα του αδελφού μου που την έφερα μαζύ και πήραμε καβουρμάδες και άλλα πράγματα ομολόγησε στους αξιωματικούς την αλήθειαν και είναι αδύνατον να αρνηθώ. Και τώρα που με βλέπετε κοντά σας ήλθον διά κατασκοπίαν μας λέγει. Κατόρθωσα να καταπίσω τους αξιωματικούς να με δώσουν τριήμερον προθεσμίαν να έλθω να ανακαλύψω το λημέρι σας και να τους οδηγήσω να σας συλλάβουν. Το έκανα αυτό να μπορώ να σας ίδω μια φορά ακόμη και να συνενοηθούμε αν θα κατορθώσωμε να γλυτώσομε και πώς; Και έχω την γνώμην απόψε ή αύριον να φύγετε από εδώ να πάτε μακρυά κατά την Μάσκαν και να κάνετε ένα μεγάλο επισόδειον με φόνους. Εγώ αύριον, διότι έχω καιρόν ακόμη, θα παρουσιασθώ και θα τους πώ ότι βρήκα μεν τα λημέρια σας αλλά οι ίδιοι δεν ήσαν εκεί, όπως θα μες δικαιολογήση το επεισόδιον που θα κάνεται αυτούς δε θα φέρω εδώ και θα τους δείξω το λημέρι σας. Ίσως δι' αυτού του τρόπου το οποίον δεν πιστεύω να γλυτώσω. Το σπίτι μου λέγει ελεηλάτησαν και δεν άφησαν τίποτε τα πήραν όλα. Την μικρήν μου κόρην έκαψαν διά πυρακτομένου σιδήρου το χέρι της να ομολογήση αλλά εστάθη αδύνατον καθώς και ο δεκαετής υιός του Χασάν διά τον οποίον θα γράψωμεν και παρακάτω, η δε μεγάλη κόρη μου λέγει έφυγε προς το δάσος και δεν μπόρεσαν να την συλλάβουν και δεν ξέρω πού βρίσκεται τώρα. Ένα μόνον σας τονίζω διά να μην με βρίζεται κατόπιν. Να ξέρεται ότι παντού ευρίσκεται στρατός και στα πιο απόκεντρα μέρι και μονοπάτια να έχετε τον νού σας διά να μην πάθετε κακόν και θα λέτε ότι ο Αλής έγεινε αιτία. Αν και τον ξέραμε καλά τον άνθρωπον εθαυμάσαμε την αξίαν του και τας σκέψεις του. Κανείς άλλος δεν μπορούσε να ανθέξη σαυτά που έπαθε ο Αλής.Μας λέγει ότι ο Χελίμ Κιουλόγλου συνέλαβε εις Τσαντουρλούκ επτά Έλληνας φυγοστράτους και φέρων αυτούς εις Σαζλούκ άνωθεν της Σάντας τους ετουφέκισε μας το λέγει διά να εκδικηθούμε.19._ Μεσημέρι αποχερετίσας ο Αλής και με δάκρυα στα μάτια του έφυγε λέγων, Και τώρα θα γίνω προδότης σας. Πάτε και ο θεός μαζύ σας. Κ' ημείς αμέσως φύγαμε διά να εκτελέσωμε την παραγγελίαν του ήτο ομίχλη πικνή και ως εκ τούτου δεν υπήρχε φόβος να μας βλέπουν. Από το παρχάρι Κωφού κατέβημεν εις Κουζού κιολην και εκείθεν εις Παλαικάλυβον και επειδή η ομίχλη αραίωνε καθήσαμε μέσα σένα χαντάκι και περιμέναμε να σκεπάση πάλην η ομίχλη.

Μετά δέκα λεφτά βλέπομεν κάτω εις τον δρόμον δύο μουλάρια και τρείς στρατιώτας να πάγουν διά την Σάντα και ιδώντες τα ίχνη μας εγύρισαν και κύταξαν προς ημάς. Και επειδή ο Αλή Οσμάν την στιγμήν εκείνην έκανε το ναμκάζι του εστέκετο όρθιος και τον είδαν και αμέσως βλέπωμε γύρισαν πίσω τρέχοντες. Κατελάβαμε αμέσως ότι θα έχουν και άλλους συντρόφους και πάνε να ειδοποιήσουν και δεν χάνωμε καιρόν τρέχομε προς το βουνόν να ανεβούμε απάνω διά να βρίσκομε σωτηρίαν πίσω του βουνού προς το ποτάμι της Γαλίανας διότι εκεί που είμεθα είνε σχέτο λειβάδι και ανοικτόν το μέρος και ακατάλληλον προς άμυναν. Πρίν φθάσωμε στο ύψωμα και ακριβώς ολίγα μέτρα κάτω από την τοποθεσίαν που σκοτώσαμε τον Χατίπ Μεχμέτ έφυγε εντελώς η ομίχλη και εξετέθημεν σε ανοικτόν μέρος. Καθήσαμε όλοι μέσα σε μίαν χαράδραν και περιμέναμε, μετά λίγα  λεφτά έρχεται άλλο κομάτι ομίχλης και δεν χάνωμε καιρόν. Σκορπισθήκαμε και από διάφορα σημεία τρέχαμε διά να φθάσωμε στον δρόμον όπου θα βρίσκαμε σωτηρίαν.Αλλά δεν προχωρήσαμε πολύ και μία ομοβροντία ηκούσθη από τον διπλανό μας και όπισθεν λόφον, αι σφαίρες σαν μελίσσια εβούηζαν από τα αυτιά μας και χτυπούσαν στο έδαφος μπροστά μας. Ήτο πεπρωμένον λέγαμε να πέσομε στο ίδιο μέρος με τον Χατίπ, δεν βρίσκετο πουθενά μέρος να κρύψης το κεφάλι σου. Επί τόσα χρόνια για πρώτη φορά φεύγαμε κατ' αυτόν τον τρόπον. Και σκεπτόμαστε τα λόγια του Αλή. Ύστερα από πολύν καιρόν σκεφθήκαμε να πυροβολήσωμε κ' ημείς έστω φεύγοντες και το οποίον μας έσωσε ασφαλώς διότι μόλις άκουσαν και αυτοί πυροβολισμούς κρύφθηκαν στα προχώματα και αραίωσαν λίγο εν τω μεταξύ οι πιο νέοι και σβέλτοι, έπιασαν μερικές θέσεις και επυροβολούσαν ότε οι στρατιώται κρύφθηκαν καλά και βρήκαμε αυκαιρίαν και σωθήκαμε όλοι δίχως να πάθη κανείς τίποτε. Ήτο θαύμα πως γλυτώσαμε από εκεί σώοι. Κάποια αόρατος δύναμις μας επροστάτευε, δεν ήτο δυνατόν ύστερα από τέτοιο μπατιρτί να βγούμε δίχως να μείνη κανείς θύμα, και φθάσαμε στις πέτρες ο Γέρων και γραία ήμασθε εκεί ασφαλείς και ξεκινήσαμε και φθάσαμε εις το παρχάρι Σπενταμόν έναντι της Μονής Σουμελά και εμείναμεν. Αλλά το σχέδιόν μας μετά του Αλή εν μέρει εματαιώθη.

20._ Πρωί περάσαμε το ποτάμι προς το μέρος της Μονής και εμείναμεν όλην την ημέραν εκεί μέσ' το δάσος και μεσάνυχτα φύγαμε.

21._ Πρωί εφθάσαμε εις Καφούραν εμείναμε και βράδυ εφύγαμε.

22._ Μέχρι πρωί εφθάσαμε εις το ποτάμι Κουστουλάντων κάτω από Σεσλί Καγλάν και εμείναμε μέχρι το βράδυ εκεί. Και μόλις νύχτοσε ξεκινήσαμε. Κατ' αυτάς βαδίζωμε όλο νύχτα διότι έχοντες υπ' 'οψιν τους λόγους του Αλή ότι παντού βρίσκετε στρατός. Και βαδίζομε με προσοχήν μεγάλην διά να μη πέσωμεν εις ενέδραν. Το πεπρομένον όμως φυγείν αδύνατον, διότι απόψε χωρίς να ξέρωμεν διεφύγαμε μεγάλον κίνδυνον από τον οποίον ίσως πολύ λίγοι να γλύτωναν δίχως να φαντασθούμε ότι στο μέρος αυτό υπήρχε έστω και ο ελάχιστος φόβος. Το μάθαμε δε κατόπιν από ένα χρόνον τυχαίως, εντός της φυλακής Τραπεζούντος και το οποίον θα παραθέσωμεν εδώ διά να έχομεν συνέχειαν των γεγονότων.
Ξεκινόντας από το ποτάμι Κουστουλάντων είχαμε σχέδιον διά να κατεβούμε κάτω εις Γεμουράδες τα περίχωρα Τραπεζούντος διότι εκεί δεν είχαν υποψίαν καθόλου ότι μπορεί να μείνωμεν. Από ένα μονοπάτι και ανά δύο εφθάσαμε εις τον τακτικόν δρόμον που καταβαίνη από Σάντα εις Τραπεζούντα και αρκετά κάτωθεν από Σεσλίκαγιάν εις την τοποθεσίαν ακριβώς Ολάν σικέν γεκουσί, όπου υπήρχε και ένα ερείπιον χανιού που απέχει τουλάχιστον τέσσαρες και πλέον ώρας από την Σάντα. Εκεί σταματήσαμε δίπλα του δρόμου και κάτω λίγο του ερειπίου και συννενοούμεθα τον τρόπον της πορείας μας προς τα κάτω. Και δεν γνωρίζαμε ότι στο μέρος αυτό ακριβώς υπαρχει ενέδρα και είναι όλα το μέρος περικυκλωμένον, δίπλα μας μεσ' το ερείπιο εφύλαγε ένας Τσαούσης εκ Μάσκας και δέκα στρατιώται οίτινες μόλις ήλθαμε εκεί μας αντελήφθησαν και ήσαν έτοιμοι να πυροβολούν οπότε δεν θα γλύτωνε κανείς μας διότι όλοι έιχαμε συγκεντρωθή εις ένα μέρος και σχεδιάζαμε τα της πορείας. Αλλά ο Τσαούσης συγκρατή τους στρατιώτας και δεν πυροβολούν και μάλιστα τους φοβερίζη να μην ειπούν εις τους άλλους συντρόφους των τίποτε οίτινες ήσαν λίγο άνωθεν αυτών επί της κορυφογραμμής. Αυτοί όμως δεν μπορούσαν να μας ιδούν διότι είχε πολύ πυκνόν σκοτάδι και βρίσκοντο μέχρι εκατόν πενήντα μακρυά από ημάς.Και φύγαμε εκείθεν δίχως να μας πειράξουν ενώ ημείς δεν γνωρίζαμε τίποτε.

23._ Εφθάσαμε εις Τσιαγιλή εις την μέζιρεν του Αλή Οσμάν Ζαλούμογλου και βράδυ τέσσαρες κατέβησαν εις Μεσοχώρι στο σπίτι του Αλή Οσμάν πήραν μερικά τρόφημα και ήλθαν. Μεσάνυχτα φύγαμε και

24._ Φθάσαμε εις Τερέπασίν και άνωθεν του χωρίου όπου εζούσαν μερικές οικογένειες γνωστές από Χάρουξαν διότι το χωρίον αυτό ήτο Αρμένικο και έμεινε άδειο, και χτύσαμε μερικές καλύβες μέσα στο δασος και μείναμε.
Το βράδυ τέσσαρες κατέβησαν στο χωριό διά να φέρουν τρόφημα και την επομένην ήλθαν φέροντες λίγα τρόφημα.26._ Έξι παιδιά μαζύ και ο Αλή Οσμάν πήγαμε είς Τσιόσεραν διά τρόφημα εφθάσαμε εκεί και πήγαμε στο σπίτι του Γιακούπ Φαλτσή ογλού συγγενής του συντρόφου μας Αλή Οσμάν και όστις ζούσε εδώ.

28._ Γυρίσαμε πίσω στο λημέρι προς τα παιδιά. Βράδυ κατέβη ο Ευκλείδης εις Τερέπασιν και έστειλε τον Σαϊτ Τσιουβλέκ ογλού προς τον Τσιολάκ Χασάν να μας στέλνη τρόφημα και καπνον.

29._ Πήραμε γράμματα από Τραπεζούντα και από την Κων/λιν μας γράφουν ότι η οικογένειά μας έφθασε εις Θεσ/νίκην εις χωρίον Βολοβότ και ησυχάσαμε.

30._ Ο Σαϊτ διά μιάς γυναικός μας ειδοποιεί ότι από Κιούσεναν ειδοποίησαν προς την Κυβέρνησιν ότι βρισκόμεθα εις Τερέπασιν, να είμεθα προσεκτικοί. Αλλά ημείς σκεφθήκαμε ότι ίσως να είναι και σκηνοθεσία αυτού διά να απομακρυνθούμεν εκείθεν διότι εφοβούντο πολύ. Εν πάση περιπτώση όμως τραβηχθήκαμε μέσα στο δάσος και παρακολουθούσαμε τας κινήσεις.
Βράδυ πήγαμε στας καλύβας μας όπου ο Σαϊτ μας έφερε ψωμί.

31._ Πρωϊ φύγαμε και φθάσαμε στο βουνόν του Απιόν, όπου εμείναμε μέχρι το βράδυ και κατέβημεν εις Απιόν εις το σπίτι του Κιαούρ Αλή κτηνοτρόφου από Πλάτανα και όστις εζούσε εκεί μετά την φυγήν των Αρμενίων.

Αυγουστος 1923

Αυγουστος 1923

1._ Πρωί από το σπίτι φύγαμε προς το δάσος. Και το βράδυ εκείθεν τέσσαρες έφυγαν διά Σούρμενα και οι άλλοι φθάσαμε εις Τσιαγιλή.
3._ Εφθάσαμε εις Ουζούν κομαρλούκ, από ένα αγωγιάτην πήραμε μερικά τρόφημα και πράγματα την επομένην, και βράδυ κατέβημεν εις Σούκουρην εις το σπίτι του Αλή Τσιαούς Πουγιούκ ογλού εφάγαμε και φύγαμε διά το χωρίον Ουζουνάντων.
5._ Ο Λιμάν αγάς Ζαλούμογλου μας ετοίμασε χωμί και βράδυ φύγαμε.
6._ Πρωί εφθάσαμε εις Σπενταμλούκ, όπου φυλάξαμε τον δρόμον έως το βράδυ αλλά αδίκως δεν πέρασε κανείς και ωύχτα φθάσαμε εις το λημέρι μας χαρατσιάντων γύρτ.
8._ Πήγαμε στο άλλο λημέρι μας Μασμανάντων.
11._ Βλέπομε τον στρατόν αντίκτι εις Άσπρα λιθάρια όπου είχαμε κρυμμένα μερικά πράγματα και τρόφημα να κάνουν έρευναν και ακούσαμεν τον κρότον όταν πέταξαν κάτω στους βράχους ένα αμπάρι πού είχαμε, και πάλιν γύρισαν στα χωριά.
Το βράδυ στείλαμε μερικούς εις Χάρουξαν διότι θα είχαμε εκεί γράμμα από τους συντρόφους μας που πήγαν εις Σούρμενα.13._ Πρωϊ από Χάρουξαν ανέβησαν στο βουνό Καρά κοτύλ όπου πήραν οκτώ βαρέλια βούτηρον και τυρί και διάφορα άλλα πράγματα και ήλθαν στο λημέρι.
Λέγουν ότι ο στρατός από Κιμισλί έφυγε εις Τουρκικά χωριά και αναγκάζουν τους Τούρκους πολύ να μας προδώσουν λέγοντες ότι αυτοί τώρα τους τροφοδοτούν. Τους έκαναν άνω κάτω έπεσε ξύλο πολύ και ατίμασαν και γυναίκες. Στρατός!! Η Κυβέρνησις εξέδωκε νέαν διαταγήν ότι όποιος τους προδίδει θα πάρη δέκα χιλιάδες παγκανότες. Από Σούρμενα μας γράφουν ότι ο Ομέρ αγάς υπεσχέθη να μας βρή Μοτέρ και να μας φυγαδεύση. Κατήντησε ανατολικόν ζήτημα.14._ Την νύκτα αυτήν δεν κοιμηθήκαμε διόλου διότι ακούσαμεν άνωθεν του λημέρη μας κρότους και σφυρίγματα, και μέχρι πρωϊ ήμασθε επί ποδός έτοιμοι.
15._ Εστείλαμε μερικούς εις Πουράν να κατασκοπεύσουν τα χωριά και τα πέριξ, αλλά δεν είδαν κανένα και ήλθαν.
16._ Προς το βράδυ ανέβημεν εις το βουνόν Κιλκενλούκ και εκόψαμε τον δρόμον.
17._ Ανέβηκε και ο στρατός εις Καρά κοτύλ λίγο μακρυά από ημάς και ερευνούσε. Εν τω μεταξύ ήλθαν και πέρασαν μερικοί διαβάται αλλά δεν τους πειράξαμε διά να μη προκαλέσωμε τον ερχομόν του στρατού εκ νέου.
20._ Πρωϊ ήλθαν από Σούρμενα οι δύο και λέγουν ότι ο Ομέρ αγάς ετοίμασε το μοτέρ και θα φύγομε. Ο Αλή Οσμάν και ο Μικίρ έφυγαν διά Τσαμπούρ διά να πάρουν μαζύ και τον Μωϋσές Γιμούκογλου με την γυναίκα του, και την 26^ην του μηνός θα ανταμοθούμε εις Αβέτ ογλού. Τέσσαρες έφυγαν αμέσως διά τα χωριά και έμειναν εις Άγ. Γεώργιον Μαρέτεν.
21._ Από Άγ. Γεώργιον βλέπομε ότι δεν υπάρχει κανείς στα χωριά και φθάσαμε εις Πινατάντων και βρίσκομε μίαν επιστολήν καρφομένην εις την ιδίαν πόρταν που καρφόσαμε και ημείς τον Μάϊον. Γραμμένην παρά του αξιωματικού εις απάντησιν της δικής μας επιστολής. Ιδού αυτή.
 Σανταλιλαρά            Σάντανιν πινέτλη καριγεσινέ πίρ εβίν καπουσινά τσιοπλετιγινίζ βε πιζέ χιτάπεν γιαζτιγινίζ μεκτουπί αλτίμ. Τσιόκ γιανκλίς γιολαρά σαϊτουγινιζί ανλίοριμ πουνούν ιτσιούν πέντα που μεκτουπή σιζέ γιαζίοριμ. Γιαλατσιάκ ολτιγίμ σιεκλερί εγή τουσιούνουνιζ βε ονά κερή καρερινιζή βέρινιζ.Εγή πιλίορσινίζ κι τούργιετε σόν ζεμάν κατάρ έν σερπές βέ εγή χιγέτ κετσιρέν ρούμ μιλετί ιτί. Χουκιμετίν πιτούν ρεχίμ βε σιεφκετί ουζερινιζτέν εκσίκ όλμιγιορτι, χάρπ ουμουμινούν χουκλερινέ βέ μεσβούμ μουταρικέ τιρ σιζέ. Σίζ σικμαρτινίζ πού σιημαρλούκ ο τερετσεγί πουλτίκι μιλετινιζή μάφ ιτινίζ. Γιουνάν χιγιασίλε πού κιουνήν τερκεγέ τουστουνίζ.Έβετ, εβλερινιζή γιακτιλέρ, αϊλελερινιζή τεχσίρ ιτιλέρ ζάν ιτέρσαμ πούτα χουκιμετίν εν πιριντσή βασιφεσή ιτί γιαπτιγινιζέν μουκαπελέ.Σιζίν γιάνι ρούμ μιλετινέν κουρτουγού τουζάκ πέκ πεγιούκ ιτί τσενάιπ χακά σιουκούρκι μουφάκ ολάματαν χέρ ισινιζή χιουκιμέτ χαπέρ αλτί. Πού χαιντά χουκιμετί χακλή κιορμελίσινιζ.Σίζ πίρ σιέη γιαπματαν γιουζλέρτσε σενέ σιζέ πίρ σιεη γιαπίλματι.Σοζί ουζάτ μαγιαλιμ, πιλιά καϊτ βε σιαρτ χουκιμετέ αρζί τεσλημέτ ιτμενιζή σιζλερέ τεβσιγέ ιτέριμ. Τεσλίμ ολτικτέν σόνρα σιζέ χίτς πίρ σιέη γιάπμαϊζ τίκερ ρουμλάρ κιπί σιζή τα χουτίτ μιλί χαριτσινά τσικαρίριζ. Πού μεμλεκετλερτέ ιχτιμάλ πίρ μουτέτ τουκέ ίτσιουν γιασιαγιά πιλίρσινιζ. Σονουνουζί εγί τουσιούνουνιζ.Πέκ αλια πιλίορσινιζ κι Γιουνανιστανίν ούτη γιούζ πίν κισίλίκ ορτισινί τενιζέ τεκέν πού μιλέτ τιρ. Αρτίκ κερισινί σίζ τουσιούνουνιζ. Πέν σιζέ παπάτσια. Πίρ νασαχάτ ιτέγιμ. Σοζλαριμά εμίν όλονιζ. Τεσλίμ όλουνιζ σιζί μεμλεκετέν χαριτσινά τσικαρίριζ Καπούλ ιτμέκ βέ για ίτμεμεκ σιζέ αϊτ τιρ. Τεσλίμ ολμάκι καπούλ ιτέρσενιζ έν γιακίν μουφρεζεγέ χαπέρ βέρινιζ Ονλαρά κιοντερετσέκ ολτιγινίζ αταμί πανά κιεντεριρλέρ. Πέντα τεσλίμ σιεραϊτινιζή πιλτιρίριμ Σοζούμ κιπί οζούμ τα τογρί τιρ. Πού ταγλαρτά βεγ σιανέ τολασμάκ ινσανλίκ τέγιλτιρ.
Κετσιέν ζεμανλάρ ουνουτουσλούν. Βακτί ιλέ σιζίν πασινιζτά έβελια μάσκα μητροπολιτή περαέτ ιτερέκ σιμτι ισταμπολτά τιρ. Πιζίμ πασιμουζίτα ντελιαγιά σοκτινίζ τιγέ ελιντέ τιούρκ παϊραγί ολτιγί χαλτά πατρίκ μερτιγιουσί ισταμπολτά κογιάν ρούμ κιλίσεσινιζ εν εγιντέ πουλουνμίστιρ Σίζ τα τουτουγουνίζ γιολούν πός ολτιγινί εγί πιλίγιορσινιζ τεσλίμ ολούπι κουρτούλουνιζ                                                Τακίπ Λιουφρεζέ Κουμαντανί 24._ Ετοιμάσαμε όλα τα πράγματά μας να φύγωμεν αλλ' επειδή ο Αλέξης Σπυριδόπουλος ασθένησε εμείναμε πίσω.
25._ Εστείλαμε τρείς εις Αβέτογλου διότι εκεί θα ανταμόναμε με τους άλλους να τους ειδοποιήσουν ότι είχαμε ασθενή για τούτο εμείναμε πίσω.
29._ Επειδή εμείναμε πίσω εστείλαμε μερικούς διά να αλέσουν. Και τρείς πήγαν διά φάρμακα εις Χάρουξαν.
Μεσάνυχτα ήλθαν δύο από Αβέτ ογλού και λένε ότι ο Μικίρ ασθένησε και έμεινε εις Τερέ Πασίν στου Σαϊτ Τσιβελέκ ογλού ο δε  Αλή Οσμάν μαζί με τον Μωϋσες έφυγαν διά Σούρμενα διά να ιδούν και μηλίσουν καλά τον Ομέρ αγάν να μας περιμένη έως ότου οι ασθενοίς μας γίνονται καλά. Και αν επιτύχουν να σκοτώσουν και τον Γιακούπ αγάν Πατσόγλου, και να έρχονται να μας ανταμόσουν.

Σεπτέμβριος 1923

Σεπτέμβριος 1923

2._ Ήλθαν από Χάρουξαν φέροντες και φάρμακα διά τον Αλέξην.
Εμάθαμε ότι αύριον ο Χελίμ Κιουλόγλου θα καταβή από το παρχάρι του. Αμέσως ο Ευκλείδης και τρείς άλλοι πήγαν να κόψουν τον δρόμον του.3._ Εστείλαμε και τρείς εις Τερέ πασίν διά να φέρουν τον Μικίρ.
5._ Μεσάνυχτα ήλθε ο Ευκλείδης αλλά δεν τον αντάμοσαν διότι αυτός από άλλον δρόμον κατέβη στο χωριό του. Τους δύο συντρόφους του έστειλε εις Χάρουξαν διότι έμαθαν ότι ήλθε στρατός εις Άσιαν και Ισχάν.
7._ Ήλθαν από Χάρουξαν και λέγουν ότι ήλθε πραγματικά στρατός εις Άσιαν. Τέσσαρες πήραμε τον Αλέξην και πήγαμε εις Βαϊβαϊ τερεν.
10._ Ήλθαν όλοι εις Βαϊβαϊτερεν καθώς και οι εις Τερέπασιν αλλά ο Μικίρ δεν ήλθε διότι ήτο πολύ άρρωστος. Μας έφεραν επιστολήν από την οικογένειάν μας εκ Θεσ/νίκης και γράφουν ότι είναι καλά εις το χωρίον Βολοβότ.
11. ­­_ Μερικοί έφυγαν διά Ούζην. Νύκτα ακούσαμεν ένα πυροβολισμόν εις Καρά κοτύλ ήτο σύνθημα των εις Σούρμενα συντρόφων μας.
12._ Ήλθαν πρωϊ και λένε ότι το μοτέρ είναι έτοιμον. Εστείλαμε εις Ούζην αμέσως να ειδοποιήσουν και τους άλλους να έλθουν διά να συνενοηθούμε όλοι μαζύ διότι τα παιδιά λένε ότι ο Μοτερσής επειδή θα πληρωθή εις Σοχούμ φοβάτε μήπως φθάνοντες εκεί δεν τον πληρόνομε και συνεφωνησαν να πηγαίνουν εκεί δύο μαζύ του και να καταθέσουν τα λεφτά εις δικόν τους άνθρωπον και κατόπιν να γυρίζη να παραλάβη όλους. Το αντίτιμον ήτο σεβαστόν και συνέφερε τον Μοερτσήν να κάνη δύο ταξείδια και θα ήτο ασφαλισμένος όπως και εδέχθη.
16._ Πρωϊ έφθασαν τα παιδιά εξ Ούζης φέροντες και ογδοήκοντα πρόβατα τα οποία πήραν από Σπενταμλούκ των Γιλιτσιανταίων.
Έστειλαν εκείθεν δύο παιδιά να φέρουν και τον Μικίρ. Συνελθόντες εις σύσκεψιν απεφασίσθη όπως οι δύο που θα φύγουν διά Σοχούμ να ετοιμάσουν τα  ναύλα και να γυρίσουν πίσω να παραλάβουν και τους άλλους. Θα πάνε ο Κων/τίνος Κουρτίδης και ο Μωϋσές.19._ Εφύγαμε αποχερετίσαντες τους συντρόφους μας και με προϋπόθεσην ότι όπως δήποτε μετά είκοσι ημέρας θα επιστρέψωμεν εκείθεν και εις ορισμένον μέρος θα συναντηθούμε ή θα αφήσωμεν επιστολάς προς ανεύρεσιν αλλήλων.
Επίσης συνεφωνήθη ότι πρίν φθάσωμεν ημείς δεν θα αφίση κανείς την παρέαν να φύγη διά Τραπεζούντα διά οτιδήποτε λόγον διότι θα έμεναν πίσω πολύ λίγοι και θα εκινδύνευαν. Το έθεσα ως όρον εγώ διότι εμένα έστελναν εις Σοχούμ όπου θα κινδυνεύαμε πολύ και άγνωστον αν θα σωθούμε ενώ έμενε ο αδελφός μου Ευκλείδης πίσω και τον οποίον σε μία ευκαιρία ίσως να εγκατέλιπαν.Εδέχθησαν όλοι και φύγαμε.20._ Κατέβημεν εις Κάτραν.
21._ Εφθάσαμε εις Άγνας και εστείλαμε επιστολήν προς τον Ομέρ αγάν ότι ήλθαμε και είμεθα έτοιμοι να ετοιμασθή και αυτός. Μας έγραψε αμέσως ότι μετά από τρείς ημέρας θα σας ειδοποιήσω. Την νύκτα εφθάσαμε εις Ζάβζακαν εις το σπίτι του Αλή Οσμάν όπου είχε ο ίδιος δύο χρόνια να πηγαίνη διότι τον κινηγούσαν φοβερά οι εχθροί του Πατσόγλου.
23._ Τρείς ώρας πριν ξημερώση εφύγαμε και φθάσαμε εις Ζάνικη εμείναμε όλην την ημέραν και βράδυ φθάσαμε εις Αράκλην, σ' ενός φίλου του Αλή Οσμάν, Μωχαμέτ λεγόμενος.
24._ Μας γράφη ο Ομέρ αγάς ότι το Μοτέρ ακόμη δεν έφθασε εκ Τραπεζούντος και βράδυ πήγαμε εις Σαμαέρ εις του Χαλημέρ ογλού. Σημειωτέον ότι δεν ήτο δυνατόν να μείνωμε πολύ εις ένα χωριό διότι το πρώτον εφοβούντο και το δεύτερον και κυριότερον φοβούμεθα κ' ημείς από προδοσίαν. Διότι οι εχθροί του Αλή Οσμάν Πατσόγληδες είχαν μεγάλην επιροήν εις όλα τα χωριά και μεγάλον δίκτυον κατασκοπίας, και αναγκαζόμεθα καθ' ημερηνώς να φύγωμε διά άλλο μέρος.
Κατά το βράδυ φύγαμε και πήγαμε εις άλλο σπίτι συγγενικό του Αλή Οσμάν αλλά στο ίδιο χωριό.27._ Πριν ξημερώση εφθάσαμε εις Γιανπολι παρά τας εκβολάς του ομονύμου ποταμού και καθήσαμε μεσ' το δάσος παρά τον δημόσιον δρόμον όπως εάν τυχόν βλέπαμε να περάση καλή λεία να τους επιτεθούμε. Αλλά μέχρι εσπέρας δεν Πέρασε κανείς και το βράδυ πήγαμε εις Σαμαέρ εις του Μουσταφά Χαλεζέρ ογλού.
28._ Νύκτα φθάσαμε πάλιν εις Αράκλην στου Μωχαμέτ Σαγίρ ογλού όπου μας γράφη ο Ομέρ αγάς ότι θα μείνετε μερικές μέρες ακόμη.
29._ Πριν ξημερώση φθάσαμε πάλιν εις Γιανπολι αλλά και σήμερα δεν έγεινε τίποτε διότι και από Σούρμενα και από Γεμουράν ήλθαν Ζαντάρμες και συνηντήθησαν εδώ στο γεφύρη φυλάγοντες τον δρόμον, ήτο ημέρα του παζαριού και τακτικώς ήρχοντο και φύλαγαν διότι στα μέρη αυτά συνεχώς συνέβαιναν ληστίες και φόνοι ήσαν εκεί οι κάτοικοι πολύ άγριοι. Προς το βράδυ βλέπομε να έρχεται εκ Γεμουράς ένας καλοενδεδυμένος με ένα παιδάκι και τον συλλάβαμε αλλά έτυχε να είναι πολύ γνωστός και φίλος του Αλή Οσμάν και τον αφήσαμε ελέγετο Γισούφ αγάς Τσιβελίκ ογλού, και όστις μας παρεκάλεσε πολύ το βράδυ να πάμε σπίτι του να μας φιλοξενήση.
Αργότερα νύκτα από δύο αγωγιάτας πήραμε αρκετά λεφτά και φθάσαμε στο σπίτι του Γισούφ αγά. Διά πρώτην φοράν είδα Τουρκικόν σπίτι τόσον επιπλομένον και καθαρόν και διακοσμημένον με τόσην καλαισθησίαν.Έπιπλα πολυτελή και καινούργια διάφορες φωτογραφίες και κάδρα στους τοίχους τα οποία δεν συναντούσες πουθενά σε τουρκικό σπίτι διότι τους απηγορεύετο και εκ του νόμου των και του Κορανίου. Το πάτωμα ήτο στρωμένον με Περσικά χαλιά και εις το μέσον μία μεγάλη πολυτελής τράπεζα. Μετά τον τυπικόν χερετισμόν και της εκ μέρους του Αλή Οσμάν συστήσεώς μας προς τον Γισούφ αγάν ανεπαύθημεν επί ημίσιαν ώραν όταν ανήγγειλε ο Γισούφ αγάς ότι το φαγητόν είναι έτοιμον και πρέπει να φάμε. Δώδεκα είδη φαγητών προσεκομίσθησαν στο τραπέζι με μίαν φυάλην κρασιού δι' εμέ και τον Μωϋσές πρωτοφανές και τούτο σε τουρκικό σπίτι. Μου εκίνησε πολύ την περιέργειαν και σκεπτόμουν μόνος μου ότι αυτό το φαινόμενον δεν ήτο τυχαίον αλλά κάτι τι θα εκρύπτετο το μυστικόν, αλλά δεν μπορούσα να είμαι και τόσον αδιάκριτος να αρωτήσω διατί όλα αυτά. Πάντως η συνήδησής μου με ανάγκαζε πότε θα φύγωμε εκείθεν να μάθω από τον Αλή Οσμάν τα αίτια.Μετά το φαγητόν είχαμε και διάφορα γλυκίσματα. Πολλάκις και πρό πολεμικώς ακόμη παρευρέθην σε πλούσια τουρκικά σπίτια και μεγάλες οικογένειες αλλά αυτό που είδα απόψε ήτο εξαιρετικόν και πρωτοφανές. Αφού καθήσαμε και συνομηλήσαμε επί πολύν καιρόν μετά το φαγητόν σιά διάφορα ζητήματα, ευχαριστήσαμεν αυτόν διά την φιλοξενείαν του εφύγαμε και φθάσαμε εις Γερακάρ. Καθ' οδόν έμαθα από τον Αλή Οσμάν ότι αυτός φεύγοντας κατά την κατάλυψην της Τραπεζούντος υπό των Ρώσσων εις Αμισόν εκεί πήρε ως σύζυγον μίαν Ελληνίδα εξ Αμισού και πλουσίας και καλής οικογενείας.Αμέσως τότε ελύθη η απορία μου αλλά εσκεπτόμην συνάμα ότι αν το εγνώριζα αυτό ασφαλώς παρά τον Γιάνπολι θα τον σκότωνα δίχως να ακούσω τον Αλή Οσμάν.30._ Νύκτα φθάσαμε εις Πάσχαδας καθήσαμε τέσσαρες ώρες και φύγαμε.

Οκτώβριος 1923

Οκτώβριος 1923

4._ Ο Ιωάννης Κουρτίδης, Λαμπριανός Σιαμανής και Γεώργιος Εφραιμίδης σήμερα παραβιάσαντες την συμφωνίαν μας και μη περιμένοντες την ταχθείσαν προθεσμίαν έφυγαν διά Τραπεζούντα διότι αυτοί δεν εγνωρίζοντο υπό Τούρκων.

10._ Εστάλησαν μερικοί εις Ούζην διά ειδήσεις.

11._ Ήλθε και ο Μικίρ από Τερέπασιν έγεινε καλά.

12._ Ήλθε και μας επεσκέφθη εκ Χάρουξας ο Χασάν Τέκονος.

15._ Ήλθε ο Μωυσές εκ Σουρμένων φέρων επιστολήν του Κων/νου Κουρτίδου ότι ακόμη βρήσκεται εις Σούρμενα και άγνωστον τι θα γίνη.

17._ Έξη πήγαν διά Σάλμαγκας διά τον Οσμάν αγάν Πατσόγλου.

            18._ Έφυγε και ο Ευκλείδης σιά Σούρμενα.

22._ Ήλθαν από Σάλμαγκας άπρακτοι.

26.­­_ Πήραμε επιστολήν του Γεωργίου Εφραιμίδου όστις γράφη ότι κατέβησαν καλά εις Τραπεζούντα και ότι κατ' αυτάς θα φύγουν διά την Ελλάδα.

31._ Ήλθε ο Κων/νος Κουρτίδης εις τον οποίον και παραδίδω τας σημειώσεις αυτάς.

                    Χαρ. Λαζαρίδης